Аарон Сандел бүх зүйл хэзээ эхэлснийг яг хэлж чадах аж.
“Ngogo Chimpanzee Project” төслийн захирал Аарон Сандел 2015 оны зургадугаар сарын 24-нд Угандагийн “Kibale National Park”-т судалгаа хийж байх үедээ нэгэн бүлэг шимпанзег ажиглаж байжээ.
Гэтэл гэнэт шимпанзегүүд нам гүм болж, орчны дуу чимээ тасарсан байна. Зарим нь түгшүүртэй байгаагаа илтгэн нүүрний хувирал (grimace) гаргаж, бусад нь тайвшрахын тулд бие биедээ хүрч эхэлжээ.
Холгүй зайд өөр шимпанзегүүдийн дуу сонсогдож байсан ч энэ нь ер бусын зүйл биш байж. Наад зах нь 20 жилийн турш Ngogo-гийн шимпанзегүүд нэг том бүлэг болж, оргил үедээ 200 гаруй гишүүнтэй, эв нэгдэлтэй амьдарч байжээ.
Гэвч Сандел шинэ шимпанзегүүд гарч ирэхийг харах үед тэд ердийнх шигээ чангаар орилж, бие биенээ алгадаж, гар барин угтахын оронд зарим нь зугтан гүйлдэж эхэлсэн байна. Судлаач Сандел болон түүний хамтрагч Жон Митани (John Mitani) энэ байдлыг ойлгож чадалгүй гайхжээ. Урьд нь ойр дотно байсан бүлэг гэнэт бие биенээ танихгүй мэт хандаж эхэлсэн байна.
Сандел “Би Жоноос ‘Юу болоод байна вэ?’ гэж асуусан. Тэр ‘Би мэдэхгүй’ гэж хариулсан” хэмээн дурсжээ. Тэр “Тэр бол дэлхийн шилдэг шимпанзе судлаачдын нэг, энэ амьтдыг 20 жил судалсан хүн шүү дээ. Гэтэл бид шинэ зүйл харсан” гэж ярьсан байна.
2015 онд Ngogo шимпанзегүүдийн айж, бие биенээ тайвшруулж буй агшин.
Санделийн үзэж буйгаар, тэр өдөр бол хуваагдлын эхлэл байсан бөгөөд том бүлэг аажмаар хоёр хэсэгт хуваагдан, өнөөдөр “Баруун” болон “Төв” шимпанзе гэж нэрлэгдэх болсон байна. Тэр “Энэ үйл явдал туйлшралын үрийг тарьсан гэж би боддог. Энэ нь эцэстээ бүлгийн задралд хүргэсэн” гэж хэлжээ.
Сандел мөн University of Texas at Austin-д антропологийн дэд профессор аж.
Тэр өдрөөс хойш хоёр бүлгийн хоорондын хүчирхийлэл нэмэгдэж, жил бүр хэд хэдэн удаа хоорондоо довтолж, насанд хүрэгчид болон бамбаруушууд амь насаа алдсаар байгаа аж.
Судалгаагаар, үүнийг шимпанзегийн “иргэний дайн” гэж нэрлэсэн байна. Энэ нь маш ховор тохиолдол бөгөөд ойролцоогоор 500 жилд нэг удаа л ажиглагддаг, өмнө нь зөвхөн нэг удаа бүртгэгдсэн гэж үздэг аж.
“Иргэний дайн” маягийн мөргөлдөөн
Шимпанзе нь байгалиасаа нутаг дэвсгэрээ хамгаалдаг амьтад. Бүлгийн ихэнхдээ эр шимпанзегүүд хил орчимд эргүүл хийж, өрсөлдөгч бүлэг байгаа эсэхийг шалгадаг. Хэрэв гаднын шимпанзе олдвол тэд дайрч, зарим тохиолдолд алж ч болдог аж.
“Ngogo Chimpanzee Project” төсөл нь 1995 онд Жон Митани йн хамтран байгуулсан төсөл юм байна. Анхнаасаа энэ том бүлэг хуваагдах эсэх талаар эрдэмтдийн дунд маргаан өрнөсөн ч тодорхой шинж тэмдэггүй байсан тул хуваагдана гэж үзээгүй ажээ.
Мөн амьдарч буй ой нь хоол хүнс, модоор баялаг тул ийм том бүлгийг тэжээх боломжтой гэж үзсэн байна.
Гэвч 2015 оны дараа шимпанзегүүд “Баруун” ба “Төв” гэсэн хоёр бүлэгт хуваагдаж, хил орчимдоо бие биенээ шахан, хяналт тогтоох болсон байна.
Судалгааны дагуу Баруун бүлэг илүү түрэмгий зан авиртай бөгөөд 2018-2024 оны хооронд дөрвөн сар тутамд 15 хүртэл эргүүл хийж, Төв бүлгээс жилд дунджаар нэг насанд хүрсэн шимпанзе, хоёр бамбарууш хөнөөсөн байна.
2018 онд анхны үхлийн довтолгоо гарч, Эрол (Errol) нэртэй залуу эр шимпанзе амь үрэгджээ. Түүн рүү Баруун бүлгийн таван насанд хүрсэн эр шимпанзе довтолсон байна.
2019 онд болсон хоёр дахь том довтолгооны үеэр судлаачид нэг модны дор шимпанзегүүдийг ажиглаж байжээ. Баруун бүлгийнхэн гэнэт довтолж, үймээн үүссэн байна.
Төв бүлгийнхэн зугтаж, Баруун бүлэг мод руу авирч довтолжээ. Гурван эр шимпанзе Төв бүлгийн нэг шимпанзег булан шахаж довтолж байгааг судлаачид харсан аж. Тэр нь 33 настай шимпанзе Бэйси (Basie) байжээ.
Довтолгооны үеэр нэг эм шимпанзе (Aretha) түүнийг хамгаалах гэж оролдсон ч удалгүй хөөгдсөн байна. Дараа нь Бэйсиг хуучин дотно байсан, BF нэртэй 50 гаруй настай эр шимпанзе гэр лүү нь дагуулж явсан ч Бэйси маргааш нь нас баржээ.
Одоогийн байдлаар Төв бүлгээс нийт 7 насанд хүрсэн шимпанзе, 17 бамбарууш амь үрэгдэж, 14 шимпанзе сураггүй болсон байна.
Сандел “Энэ үнэхээр гунигтай. Таньдаг шимпанзегүүдээ ингэж алуулж байгааг харах хэцүү байдаг. Заримдаа би өөрийгөө дайны сурвалжлагч юм шиг мэдэрдэг” гэж хэлжээ.
Шимпанзегийн мөргөлдөөн бидэнд дайны талаар юу ойлгуулж байна вэ?
Алдарт приматологич (сармагчин судлаач) Жейн Гудолл 1970-аад онд “Gombe National Park”-т судалгаа хийхдээ анхны шимпанзегийн “иргэний дайн”-ыг ажиглаж байжээ. Урьд нь хамт өссөн шимпанзегүүд гэнэт хоёр тал болж, бие биенээ устгаж эхэлсэн бөгөөд үүнийг “Дөрвөн жилийн дайн” гэж нэрлэсэн аж.
Ngogo-гийн судлаачдын хувьд ч яг яагаад дайн эхэлснийг бүрэн тодорхой хэлж чадахгүй ч хэд хэдэн хүчин зүйл нөлөөлсөн байж магадгүй гэж үзсэн байна. Үүнд:
-2014 онд тодорхойгүй шалтгаанаар хэд хэдэн шимпанзе үхсэн
-2015 онд удирдагч эр шимпанзе солигдсон
-2017 онд амьсгалын замын халдварт өвчин гарсан
Эдгээр нь бүлгийн дотоод харилцааг сулруулж, хуваагдал үүсгэсэн байж болзошгүй гэж таамаглажээ.
Их Британийн Йоркийн их сургуулийн сэтгэл судлаач Katie Slocombe энэ ховор судалгааг “Хоорондын харилцаа ба орчны хүчин зүйлс хүний мөргөлдөөнд хэрхэн нөлөөлдгийг ойлгоход чухал” гэж дүгнэсэн байна.
Судлаачдын үзэж байгаагаар, шимпанзед шашин, үндэс угсаа зэрэг хүний дайны гол шалтгаан гэж үздэг “соёлын ялгаа” байдаггүй тул энэ судалгаа нь хүний мөргөлдөөний үндэс суурийг ойлгоход тус болж магадгүй юм байна.
Санделийн хэлснээр, энэ дайны төгсгөлд хоёр боломж бий аж. Үүнд:
-Төв бүлэг өөрийгөө хамгаалах чадвараа сайжруулж, мөргөлдөөн багасах
-Хүчтэй бүлэг сул бүлгийг бүрэн устгах (Гоодолл Гомбедийн ажигласан шиг) явдал.
Сандел “Гурав дахь боломж ч бий. Энэ нь бүлгүүд дахин нэгдэх. Гэхдээ миний мэддэг шимпанзегийн зан авираар бол энэ бараг боломжгүй. Гэсэн ч шимпанзегүүд биднийг үргэлж гайхашруулж чаддаг амьтад” гэж хэлжээ.
Эх сурвалж: CNN
