Монгол сурагч оюутнууд өрнөд Европт суралцаж эхэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан “Алс газар сурахаар одогсод: 100” тусгай үзэсгэлэнг Монголын Үндэсний музейд нээв.
Энэхүү үзэсгэлэнг Архивын ерөнхий газар, Монголын Үндэсний музей, Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комисс, Үндэсний төв номын сан, Гадаад харилцааны төв архив болон Тагнуулын ерөнхий газрын тусгай архив хамтран зохион байгуулж байгаа аж.
Түүнчлэн олон нийтэд анх удаа толилуулж буйгаараа онцлог үзмэрүүд бүхий тус үзэсгэлэнд Европт 100 жилийн өмнө суралцаж байсан залуусын хэрэглэж байсан хувцас хэрэглэл, эд өлгийн зүйлс, гар бичмэл зэрэг 300 гаруй үзмэрийг дэлгэжээ.
Тухайлбал, Монгол Улсын Үндэсний төв архивын сан хөмрөгөөс “Герман, Франц улс дахь монгол сурагчдын захиргаа”-ны үйл ажиллагаанд холбогдох албан бичгүүд,
Монголын Үндэсний музейн сан хөмрөгөөс газрын зураг, бичгийн машин, зурагт хуудас зэрэг, Гадаад харилцааны төв архиваас сурагчдын гадаад паспорт, Герман, Франц улсын зохих байгууллагуудтай харилцсан албан бичгүүд,
ТЕГ-ын тусгай архиваас хэлмэгдсэн багш, сурагчдын хавтаст хэрэг, түүхэн гэрэл зургууд, МУҮНС-аас багш Б.Ишдорж, Д.Буддарь нарын бичиж хэвлүүлсэн ном зохиол, аян замын тэмдэглэл,
1926-1930 онд Герман, Франц улсад суралцсан сурагчдын гэр бүл, үр хүүхдүүдийн гар дээр хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйлсийг дэлгэжээ.
Мөн тус үзэсгэлэнд тавьсан гэрэл зургуудыг судлаач, сэтгүүлч Ч.Болдын цуглуулга, хувийн архиваас бүрдүүлсэн байна.
Үзэсгэлэнг нээх үеэр Монголын Үндэсний музейн захирал Д.Отгонсүрэн хэлэхдээ, “Монголоос Герман, Францад мэргэжил, боловсрол эзэмшихээр суралцсан залуус эх орондоо эргэн ирээд монголын хөгжил дэвшилд онцгой хувь нэмэр оруулж, салбар бүрдээ манлайлагчид болсон түүхтэй. Энэхүү үзэсгэлэн Монгол Улс болон ХБНГУ-ын соёл, боловсролын хамтын ажиллагааг улам бэхжүүлэх, уламжлал болгон хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байна” хэмээн онцлов.
Архивын Ерөнхий газрын дарга, доктор Л.Нямгэрэл, “Монгол Улсын архивын сан хөмрөгт манай улсын ой санамж болсон олон түүхэн баримт бичиг хадгалагддаг. Тэдгээрийн нэг хэсэг нь 1925 онд өндөр хөгжилтэй улс орнуудад суралцахаар явсан 35 залуугийн хувийн болон төр, нийгмийн үйл ажиллагаатай холбоотой баримтууд бий” хэмээн тодотгосон юм.
Мөн тэрбээр “1921 оны Ардын хувьсгалын дараа Засгийн газраас үндэсний сэхээтнийг бэлтгэх, боловсон хүчнийг чадавхжуулах чиглэлээр тодорхой бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн. Үүний нэг илэрхийлэл нь Герман, Франц зэрэг улс оронд мэргэжилтнүүдийг сургахаар илгээсэн явдал юм.
Эдгээр залуусаас Монголын төр, нийгэм, соёл, урлагийн салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан олон сэхээтэн төрөн гарсан. Тиймээс энэхүү үзэсгэлэн нь зөвхөн нэгэн үеийн түүхийг харуулах төдий бус, харин хойч үеийнхэнд сургамж болгох зорилгын үүднээс тэднийг үнэн зөв ойлголт мэдээллээр хангах нь чухал юм.
Цаашид эдгээр түүхэн баримтыг олон нийтэд таниулах, судалгаа, сурталчилгааны ажлыг тогтмол, үр бүтээлтэй зохион байгуулна” хэмээв.
1926 онд дунд сургуулийн боловсролтой 35 сурагч “Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газар”-т эрдэм сурахаар Герман, Франц улсыг зорьсон билээ. Тэдний бага нь 13, ахмад нь 25 настай байв.
Сурагчдын 31 нь Германд, дөрөв нь Францад 1926-1930 онд төрөл бүрийн мэргэжлээр суралцсан бөгөөд өрнийн соёлтой танилцаж ахуйд нь ЗХУ болон Коминтерний шахалтаар эгүүлсэн татсан.
Эдгээр хүүхдийн ихэнх нь улс төрийн галт шуурганд өртөж, зарим нь амь насаараа хохирсон гашуун түүхтэй. Тэднийг удирдаж явсан багш нар хэлмэгдүүлэлтэд өртөн цаазаар авхуулсан бол сурагчдаас гурав нь цаазлуулж, найм нь 3-25 жилийн ял эдэлж, тав нь сэжиг бүхий нас баржээ.
Герман, Франц улсад суралцсан тэдгээр сурагч хожим улс Монголынхоо тэргүүлэх сэхээтнүүд болж, ажилласан салбар салбартаа анхдагчид болон алдар нэрээ мөнхөлсөн.
Тэдний дундаас их зохиолч Д.Нацагдорж, Төрийн шагналт, Ардын зураач Л.Намхайцэрэн, Төрийн хошой шагналт, зохиолч Д.Намдаг, Төрийн шагналт, анхны академич нарын нэг, Гавьяат мал зүйч Т.Аюурзана, анхны Ардын багш Г.Батсүх, Гавьяат багш С.Бавуу, Монгол киноны анхны найруулагч Т.Нацагдорж, Б.Гомбо,
геологийн ухааны анхны доктор Ж.Дүгэрсүрэн, зохиолч, орчуулагч Н.Наваан-Юндэн, Улсын Төв номын сангийн ахмад ажилтан Д.Сурмаажав, Д.Цэрэнханд, Аж үйлдвэрийн комбинатын ууган ажилтан Х.Юмбүү, утга зохиол судлаач Б.Содном,
Улсын хэвлэх үйлдвэрийн ууган инженер Ц.Баатарсэнгэ, М.Лувсаннамжил, герман-монгол толь бичиг зохиогч Ш.Цэвэг, анхны токарьчин Б.Сэдэд нарын алдартнууд төрсөн.
Тус үзэсгэлэн энэ сарын 26-ныг хүртэл олны хүртээл болно.
