Германд явган хүмүүс дахин авто замаар чөлөөтэй зугаалж эхлэх хүртэл хэр удах бол? 1973 болон 1979 оны нефтийн хямралын үеэр тэдний эцэг, эх яг ингэж алхаж байжээ. Ойрхи Дорнодын өнөөгийн нөхцөл байдал, нефтийн үнийн огцом өсөлт нь тэр үеийг санагдуулж байна.
Тухайн үед германчууд автомашинаа бага ашиглахаас өөр аргагүй болжээ. Учир нь, Арабын нефть олборлогч орнууд барууны орнуудад нефть нийлүүлэхээ зогсоож, зах зээл дээрх үнэ нь тэнгэрт хадсан аж. Үүний улмаас АНУ болон Европын орнууд хатуу хэмнэлтийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэхэд хүрчээ. Тухайлбал, ХБНГУ даяар дөрвөн ням гаргийг “автомашингүй өдөр” болгон зарласан байна.
Өнөөдөр байдал ямар байна вэ? Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн (IEA) тэргүүн Фатих Бирол гуравдугаар сарын 23-нд “Хүн төрөлхтөн түүхэндээ “эрчим хүчний аюулгүй байдлын хамгийн том аюул”-тай тулгараад байна” гэж мэдэгджээ.
Түүний үзэж буйгаар, одоогийн Ойрхи Дорнодын хямрал 1970-аад оны нефтийн хоёр хямралаас ч илүү аюултай аж. Тэр үед өдөрт ойролцоогоор 5 сая баррель нефть дутагдаж байсан бол өнөөдөр энэ хэмжээ 11 сая баррельд хүрээд байгаа нь 70-аад оны хоёр том хямралыг нийлүүлснээс ч их юм байна.
Бирол мөн байгалийн хийн зах зээлийн байдлыг ч тун бүрхэг гэж дүгнэж байгаа аж. 2022 оны хоёрдугаар сард Орос Украинд халдсанаас хойшхи үеийг бодвол дэлхийн хэмжээнд дутагдсан хийн хэмжээ өнөөдөр хоёр дахин нэмэгджээ.
1970-аад онд нефтийн нийлүүлэлт буурснаар үнэ өсөж, улмаар өргөн хэрэглээний олон барааны үнэ дагаж өссөн нь инфляцийг хөөрөгдөж, аж үйлдвэржсэн орнуудын эдийн засгийн өсөлт саарсан байна. Герман улс бүр стагфляц (өсөлтгүй инфляц)-д оржээ.
Өнөөдөр нефтийн үнэ 1970-аад оных шиг огцом өсөөгүй байна
АНУ болон Израиль Ираны эсрэг дайн явуулж байгаатай холбоотойгоор Иран Ормузын хоолойг хэсэгчлэн хааснаас нефтийн нийлүүлэлт ойролцоогоор 8 хувиар буурчээ. Килийн Дэлхийн эдийн засгийн хүрээлэнгийн судлаач Клаус-Юрген Гернийн “50 жилийн өмнө нийлүүлэлт ойролцоогоор 5 хувиар буурч байсан бол өнөөдрийн шок үүнээс ч илүү хүчтэй байна” гэж хэлсэн байна.
Гэсэн ч тухайн үеийн гол ялгаа нь нефтийн үнэ хэд дахин өссөн явдал байж. 1973-1974 онд үнэ дөрөв дахин, 1979 онд дахин гурав дахин өсчээ. Эмбарго 1974 оны эхээр цуцлагдсан ч ОПЕК өндөр үнийг хадгалж, дэлхийн эдийн засагт урт хугацааны сөрөг нөлөө үзүүлсэн.
Өнөөдөр нөхцөл байдал арай өөр. Нефтийн үнэ өмнө нь ч 100 доллараас давж байсан (жишээлбэл 2007-2008 онд болон 2011 оноос хойш). Тиймээс энэ нь огт шинэ зүйл биш. Харин 1970-аад онд импортлогч орнууд урьд өмнө байгаагүй өндөр үнэтэй тулгарч, энэ байдал хэр удаан үргэлжлэхийг хэн ч мэдэхгүй байж.
Одоогийн өндөр үнэ нь голчлон нийлүүлэлт багассантай холбоотой бөгөөд энэ нь Ормузын хоолойн хаалт болон үйлдвэрлэлийн зогсолтоос үүдэлтэй аж. Харин дайны дараа нийлүүлэлт сэргэсэн тохиолдолд үнэ дахин буурах боломжтой гэж шинжээчид үзэж байна.
Гэхдээ Ираны довтолгооны улмаас Ойрхи Дорнодын есөн улсад 40 гаруй эрчим хүчний байгууламж гэмтжээ. Тиймээс дайн дууссан ч нефть, хийн үйлдвэрлэл бүрэн сэргэхэд нэлээд хугацаа шаардагдах нь. Зарим нь 6 сар, зарим нь бүр илүү хугацаа шаардах аж.
Жишээлбэл, Катар улс дэлхийн хамгийн том шингэрүүлсэн байгалийн хийн (LNG) үйлдвэрт учирсан хохирол нь нийлүүлэлтийг 3-5 жилийн хугацаанд 17 хувиар бууруулж болзошгүй гэж анхааруулжээ.
Гэсэн ч шинжээчдийн үзэж буйгаар, жинхэнэ ноцтой хямрал зөвхөн Ормузын хоолой удаан хугацаанд хаалттай байж, олон тооны нефтийн байгууламж устсан тохиолдолд л үүсэх аж. Катарын нийлүүлэлт дэлхийн зах зээлийн 20 хувийг эзэлдэг тул түүний 17 хувийн бууралт нь дэлхийн нийлүүлэлтийн ердөө 4 хувьд л нөлөөлөх юм байна.
Өнөөдөр нефтийн зах зээл 1970-аад оныхоос илүү олон эх үүсвэртэй болсон. Тухайн үед ОПЕК дэлхийн нефтийн үйлдвэрлэлийн талаас илүүг хангаж байсан бол одоо энэ хувь 36 орчим болсон. АНУ сүүлийн 10 жилд олборлолтоо эрс нэмэгдүүлж, дэлхийн зах зээлд нийлүүлж буй нэмэлт нефтийн 90 хувийг дангаараа хангаж байна.
Мөн улс орнууд стратегийн нефтийн нөөц бүрдүүлсэн нь өнөөгийн хямралыг зөөлрүүлэхэд тусалж буй. Одоогийн байдлаар дэлхийн нөөц 8.2 тэрбум баррельд хүрсэн нь 2021 оноос хойших хамгийн өндөр үзүүлэлт аж. Эдгээр нөөцөөс зах зээлд нийлүүлснээр дутагдлыг бууруулж буй.
Шинжээчдийн тооцоолсноор, хөгжингүй орнуудын стратегийн болон арилжааны нөөц нь Ормузын хоолойгоор дамжих нийлүүлэлт бүрэн зогссон ч ойролцоогоор есөн сар нөхөж чадна. Хятад улс ч мөн адил долоон сарын хэрэгцээг хангах нөөцтэй аж.
Эцэст нь хэлэхэд, АНУ болон Израиль Ираны эсрэг явуулж буй дайн хэр удаан үргэлжлэхээс бүх зүйл шалтгаалах нь. Хэдийгээр АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп “үр дүнтэй” хэлэлцээ болсон гэж мэдэгдсэн ч Иран үүнийг үгүйсгэсэн тул ирээдүй тодорхойгүй хэвээр байна.
Ямар ч байсан 1970-аад оны шиг хүнд байдал давтагдахгүй байж магадгүй ч богино хугацаанд инфляц өсөж, нефтийн хэрэглээ буурснаар үйлдвэрлэл саарах нь тодорхой гэж шинжээчид үзэж байна.
Одоогийн байдлаар Германд автобанууд автомашинаар дүүрэн хэвээр байгаа ч зарим орон хэдийнэ эрчим хүч хэмнэх арга хэмжээ авч эхэлжээ. Жишээлбэл, Пакистан улс иргэдээ гэртээ байж спортын тэмцээнээ телевизээр үзэхийг уриалж, түлшний хэрэглээг бууруулахыг зорьж буй юм байна.
Эх сурвалж: DW
