Монгол Улсын эдийн засгийн тогтвортой байдлын гол тулгуур салбаруудын нэг болох эрчим хүчний салбар сүүлийн жилүүдэд системийн гүнзгий хямралтай нүүр тулсан. Үнийн зохицуулалт, алдагдалтай бүтэц, хөрөнгө оруулалтын дутагдал зэрэг олон жилийн ужгирсан асуудлууд өнөөдөр нэгэн зэрэг “хурцдаж”, салбарын хэвийн үйл ажиллагаанд ноцтой эрсдэл үүсгээд буй юм.
Сүүлийн үеийн мэдээллээс харахад, эрчим хүчний салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй 48 үйлдвэр, компани бүгд алдагдалтай ажиллаж буй нь нөхцөл байдал ямар хэмжээнд хүрснийг илтгэж байна. Гол шалтгаан нь, эрчим хүчний үнэ тариф өртгөөсөө доогуур тогтоогдсон явдал бөгөөд энэ нь байгууллагуудын санхүүгийн чадамжийг сулруулж, өр төлбөрийн дарамтыг нэмэгдүүлж, улмаар ажилчдын цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх боломжийг хааж байгаа юм.
Цалин хөлсний асуудал хурцдав
Салбарын ажилтнуудын хувьд бодит орлогын бууралт, инфляцын дарамт нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор цалингаа дор хаяж 30 хувиар нэмэгдүүлэх шаардлага тавьж эхэлсэн. Гэвч одоогийн тарифын тогтолцооны хүрээнд энэ шаардлагыг хангах санхүүгийн боломж байхгүйг холбогдох яамнаас мэдэгдсээр ирэв.
Одоогийн байдлаар эрчим хүчний салбарт жилд ойролцоогоор 550 тэрбум төгрөгийг цалин хөлсөнд зарцуулж байгаа бөгөөд үүнийг 30 хувиар нэмэгдүүлэхэд нэмэлтээр 180 тэрбум төгрөг шаардлагатай болно. Харин дотоод хэмнэлтийн хүрээнд 27 компани нийлээд ердөө 24 тэрбум төгрөг хэмнэх боломжтой гэсэн тооцоо гарсан нь зөрүүг нөхөхөд хангалтгүй үзүүлэлт.
Энэ нөхцөл байдал нь ажил хаялт зарлах хүртэл хурцадсан бөгөөд салбарын үйлдвэрчний эвлэлүүд анхааруулга өгөөд буй. Хэрэв ажил хаялт бодит байдал болбол эрчим хүчний тасалдал үүсэх, улмаар эдийн засгийн бусад салбарт сөрөг нөлөө үзүүлэх эрсдэлтэй.
Татаас: Түр зуурын шийдэл үү, эсвэл зайлшгүй алхам уу?
Үүссэн нөхцөл байдлыг богино хугацаанд шийдвэрлэх гарцын нэг нь цалингийн зөрүүг төрөөс татаас хэлбэрээр олгох асуудал юм. Засгийн газрын түвшинд энэ хувилбарыг идэвхтэй хэлэлцэж эхэлсэн бөгөөд тарифыг нэмэх шийдвэр хойшлогдсон нөхцөлд энэ нь бодитой гарц гэж үзэж байна.
Түүнчлэн эрчим хүчний үнийг чөлөөлөх бодлогыг хэрэгжүүлэхдээ иргэдэд ирэх ачааллыг зөөлрүүлэх шаардлага мөн тулгарч байна. Судалгаагаар 2026-2028 оны хооронд нийт 1.1 их наяд төгрөгийн татаасыг үе шаттайгаар олгосноор үнийн чөлөөлөлтийг нийгэмд доргилт багатайгаар хэрэгжүүлэх боломжтой гэж тооцоолжээ. Үүнээс 600 тэрбум төгрөгийг 2026 онд, 300 тэрбумыг 2027 онд, үлдсэн хэсгийг 2028 онд олгохоор төлөвлөсөн байна.
Үнийн чөлөөлөлт ба бүтцийн шинэчлэл
Эрчим хүчний салбарын өнөөгийн хямрал нь зөвхөн санхүүгийн асуудал биш бөгөөд бүтцийн гүнзгий өөрчлөлт шаардсан системийн асуудал юм. Олон улсын туршлагаас харахад, эрчим хүчний үнийг зах зээлийн зарчимд шилжүүлэх нь урт хугацаанд салбарын тогтвортой байдлыг хангах чухал алхам болдог.
Жишээлбэл, Зүүн Европын орнууд эрчим хүчний үнийн чөлөөлөлтийг үе шаттай хэрэгжүүлж, эхний жилүүдэд төрөөс татаас олгон иргэдийн ачааллыг бууруулж байсан туршлага бий аж. Харин цаашид хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, хувийн хэвшлийн оролцоог дэмжих, технологийн шинэчлэл хийх замаар салбарын үр ашиг дээшилж, үнэ тариф тогтворжсон байна.
Монгол Улсын хувьд ч энэ жишгийг дагах шаардлага үүсч байна. Эрчим хүчний салбарын алдагдлыг бууруулах, ажилчдын нийгмийн баталгааг хангах, найдвартай ажиллагааг сайжруулахын тулд үнэ тарифын бодлогыг шинэчлэхээс өөр гарцгүй.
Өнөөдрийн нөхцөлд эрчим хүчний салбарын ажилчдын цалингийн зөрүүг татаас хэлбэрээр шийдвэрлэх нь богино хугацааны зайлшгүй арга хэмжээ болж буйг шинжээчид онцолж байна. Гэвч энэ нь асуудлын үндсийг бүрэн шийдэхгүй бөгөөд урт хугацаанд үнэ тарифын чөлөөлөлт, бүтцийн шинэчлэл, үр ашгийн өсөлт зэрэг цогц бодлого хэрэгжүүлэх шаардлагатай хэвээр байгааг харуулж буй юм.
Хэрэв эдгээр бодлогыг уялдаа холбоотой хэрэгжүүлж чадвал эрчим хүчний салбар өнөөгийн хямралаас гарч, Монгол Улсын эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн баталгаа болж чадах билээ.
