АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Вашингтон Ирантай “үр дүнтэй” яриа хэлэлцээ хийж байна гэж мэдэгдсэн. Харин Ираны албаныхан түүний энэ мэдэгдлийг “Олон нийтэд зориудаар тараасан худал мэдээлэл бөгөөд нефтийн үнийн өсөлтийг намжаах зорилготой” гэж няцаажээ.
Гэвч албан ёсны байр сууринаас гадна Египет, Турк, Пакистан улсууд сүүлийн хэд хоногт АНУ болон Ираны албаныхны хооронд шууд бус харилцааны суваг бий болсон талаар бүс нутгийн хоёр өндөр албан тушаалтан “Аль Жазира”-д мэдээлсэн байна.
Хэдийгээр дипломат гарц бага зэрэг нээгдсэн байж болох ч талуудын байр суурь хол зөрүүтэй хэвээр байгаа тул гал зогсоох хэлэлцээр байгуулагдах магадлалд шинжээчид эргэлзэж буй аж.
Ираны удирдлагын хувьд АНУ-аас шаардах буулт нь дайн эхэлснээс хойш улам хатуу болсон байна. Дайн хоёрдугаар сарын 28-нд АНУ, Израил Иранд довтолж, тухайн үеийн Дээд удирдагч Аятолла Али Хаменей амиа алдсанаар эхэлсэн.
АНУ, Израилиас тасралтгүй довтолгоонууд хийж, Ираны цэргийн хүчин чадлыг “ихээхэн сулруулсан” гэж үзэж буй. Пентагон “Ираны пуужингийн хүчин чадлын 90 хувийг устгасан” гэж мэдэгджээ. Гэсэн ч Иран хүссэн үедээ, нарийвчлалтайгаар хариу цохилт өгөх чадвартайгаа харуулсаар байгаа аж.
Дэлхийн нефтийн экспортын тавны нэг нь дамжин өнгөрдөг Ормузын хоолойд олон зуун хөлөг онгоц саатсан хэвээр байна. Иран бүс нутагт “нүдийг нүдээр” гэсэн бодлого баримталж, довтолгоонд заавал хариу барьж, дахин довтолгоо гарахаас сэргийлэхийг зорьж буй юм байна.
Жишээлбэл, өнгөрсөн долоо хоногт Израил Ираны Өмнөд Парс хийн ордод цохилт өгсний дараа Иран Катарын гол хийн байгууламж руу довтолж, экспортынх нь 17 хувийг устгажээ. Мөн Ираны Натанз цөмийн байгууламжид халдсаны дараа Ираны баллистик пуужин Израилийн хамгаалалтыг нэвтлэн Арад, Димона хотуудыг онож, 180 гаруй хүнийг шархдуулсан байна.
Шинжээчдийн үзэж буйгаар, Ираны зорилго нь зөвхөн гал зогсоох бус, дайны дараах нөхцөлд өөрийн нөлөөг сэргээж, урт хугацааны эдийн засаг, аюулгүй байдлын баталгаагаа хангах явдал ажээ.
Ираны шинэ “улаан шугамууд”
Ираны улс төр, цэргийн удирдлагууд ойрын үед дараах шаардлагуудыг тавьж эхэлжээ. Үүнд: төлбөрийн урсгалыг сэргээх, дахин халдлага хийхгүй гэсэн баталгаа авах, Ормузын хоолойгоор нэвтрэх шинэ зохицуулалт бий болгох багтсан байна.
Вашингтонд төвтэй Судалгааны байгууллагын шинжээч Негар Мортазавийн хэлснээр, Тегеран дайныг өөрийн нөхцлөөр дуусгаж, хориг арга хэмжээг сулруулах, хохирлын нөхөн төлбөр авах, эдийн засгийн нөлөөгөө нэмэгдүүлэхийг зорьж буй аж. Тэрбээр “Ормузын хоолой дээрх энэ шахалт Иранд шинэ санаа өгч байна. Магадгүй бусад газрууд шиг нэвтрэх төлбөр авах боломжтой гэж ярьж байна” гэжээ.
Иран ийм хөшүүргээ томоохон буултгүйгээр алдахгүй гэж шинжээчид үзэж байна. Түүнчлэн дайн эхэлснээс хойш Иран дипломат замаар авч чадаагүй эдийн засгийн хөнгөлөлтийг зарим талаар олж авсан гэж үзжээ. Жишээлбэл, АНУ нефтийн үнийг тогтворжуулах зорилгоор Ираны 140 сая баррель нефть худалдахыг түр хугацаанд зөвшөөрсөн байна.
АНУ юу хүсэж байна вэ?
Трамп Иранд довтлох нэг шалтгаан нь цөмийн зэвсэгтэй болохоос сэргийлэх байсан гэж мэдэгдсэн. Гэхдээ тэр өмнө нь Ираны цөмийн хөтөлбөрийг бүрэн устгасан гэж хэлж байжээ.
Одоо АНУ Иранаас зэвсгийн түвшинд ойрхон, баяжуулсан 400 кг гаруй ураныг өгөхийг шаардаж байна. Харин Ираны тал энэ нөөц нь бөмбөгдөлтөд өртсөн байгууламжийн нуранги доор байгаа гэж мэдэгджээ.
Мөн өмнө нь АНУ Иранаас баллистик пуужингийн хөтөлбөрөө зогсоох, бүс нутгийн зэвсэгт бүлгүүдийг дэмжихээ болихыг шаарддаг байсан. Харин одоо Иранд дунд тусгалын 1000 пуужин хадгалахыг зөвшөөрөх санал тавьсан нь өмнөхөөс зөөлөрсөн байр суурь гэж үзэхэд хүргэжээ.
Гэхдээ Ираны хувьд АНУ-д итгэх итгэл бараг байхгүй болсон аж. Учир нь, Трамп хэлэлцээний үеэр ч хоёр удаа Иранд цохилт өгч, дэглэм солих зорилготойгоо илэрхийлж байв.
Ираны хэлэлцээний баг тодорхойгүй
Ираны олон өндөр албан тушаалтан, түүний дотор зуучлагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Али Ларижани амиа алдсан тул хэн хэлэлцээг удирдах нь тодорхойгүй байна.
Саяхан Мохаммад Багер Золгадр Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдсон нь “хэлэлцээ илүү хатуу байр суурьтай явагдах дохио” гэж шинжээчид үзэж буй аж. Шинжээч Бабак Вахдад “Энэ нь буулт хийхэд бэлтгэж буй систем биш, харин удаан хугацааны сөргөлдөөнд бэлтгэж буй дүр зураг харагдаж байна” гэжээ.
Зарим шинжээчдийн үзэж буйгаар, Трампын довтолгоог хойшлуулсан шийдвэр нефтийн үнийг намжаах, мөн бүс нутагт АНУ-ын цэргийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой байж магадгүй аж. Сүүлийн үед хэдэн мянган тэнгисийн явган цэрэг, байлдааны хөлөг онгоцуудыг бүс нутагт байрлуулжээ.
Трамп хуурай замын цэрэг оруулах эсэхээ тодорхой хэлээгүй ч Ираны нефтийн 90 хувь гардаг Харг арлыг эзлэх боломжийг судалж байсан байна. Нэгэн шинжээч “Дипломат яриа нэг зүйл, газар дээрх бодит байдал өөр байна” гэж хэлжээ.
Персийн булангийн орнууд болон олон улсын түншүүд Иран Ормузын хоолойг бүрэн хянах нөхцөлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Учир нь, энэ нь Иранд бүс нутгийн эрчим хүчний экспортод ноёрхох боломж олгоно гэсэн үг аж. Иран энэ хөшүүргээс татгалзахгүй тул дипломат гарц хомс болж, зарим хүмүүсийн үзэж буйгаар “цэргийн арга зам” л үлджээ.
Эх сурвалж: AL JAZEERA
