Зөвлөлт Холбоот Улс (ЗХУ) болон Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс (БНМАУ)-ын хамтарсан сансрын нислэгээр монгол хүн сансарт ниссэний түүхт 45 жилийн ой өнөөдөр (2026.03.22) тохиож байна.
1981 оны гуравдугаар сарын 22-нд Улаанбаатарын цагаар 22 цаг 59 минутад Сансрын нисэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа, Владимир Александрович Жанибеков нарын бүрэлдэхүүнтэй Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан баг ЗХУ-ын Байконур дахь сансрын буудлаас “Союз-39” хөлгөөр сансарт хөөрсөн юм.
Тэд гуравдугаар сарын 30-нд 19 цаг 42 минутад эх дэлхийдээ амжилттай газардаж, нийт 7 хоног 20 цаг 42 минутыг сансарт өнгөрүүлэхдээ дэлхийг 124 удаа тойрчээ.
Хүн төрөлхтөн 1961 онд анх сансарт ниссэн бол түүнээс яг 20 жилийн дараа монгол хүн сансарт ниссэн нь энэ байв. Ингэснээр Монгол Улс сансарт техникээ туршсан дэлхийн тав дахь, сансрын судалгааны төхөөрөмж бүтээж ашигласан 20 дахь, хүнээ сансарт нисгэсэн арав дахь орон болсон юм. Харин Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа нь сансарт ниссэн Монголын анхны, Азийн хоёр дахь, дэлхийн 101 дэх хүн болж сансар судлалын түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн билээ.
Энэхүү хамтарсан нислэгийн үеэр ашигт малтмал, амьтан судлал, газар зүйн чиглэлээр олон тооны зураг авч, судалгаа хийсэн нь олон салбарт үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Ялангуяа загас агнуурын аж ахуйн салбарт өргөнөөр ашиглагдах болсон юм. Мөн эмнэлэг, биологи, физик технологи, зайнаас тандан судлах чиглэлээр хийсэн туршилт, судалгаанууд нь Монгол Улсад сансар судлал хөгжих үндэс суурийг тавьжээ.
Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа нь 1971 онд ЗХУ-ын Фрунзе хотод нислэгийн дамжаанд суралцаж, 1973 онд Москва хотын Жуковскийн нэрэмжит Агаарын цэргийн академийг төгссөн. Улмаар 1978 оноос ЗХУ-д Юрий Гагарин-ы нэрэмжит Сансрын нисэгчдийг бэлтгэх төвд М.Ганзориг-ийн хамт бэлтгэгдэж эхэлсэн байна. Тэрээр тухайн үед ардын армийн ахмад цолтой байсан бөгөөд сансарт амжилттай ниссэний дараа БНМАУ-ын баатар, ЗХУ-ын баатар цол хүртэж, хошууч цолоор шагнагдсан юм. Харин Владимир Александрович Жанибеков-т мөн БНМАУ-ын баатар цол олгожээ.
Монгол хүн сансарт нисэх үйл хэрэг 1976 оноос эхлэлтэй. Тухайн үед МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны нууц тогтоолоор С.Жалан-Аажав-аар ахлуулсан бэлтгэл комисс байгуулагдаж, жилийн дараа Д.Сүрэнхорлоо, М.Ганзориг, Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа, С.Сайнцог нарыг сонгон бэлтгэлд хамруулсан байна.
Эцэст нь, М.Ганзориг, Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа нар шалгарч, бүх шалгуурыг хангаж чадсан Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа сансарт ниссэн түүхтэй. Харин М.Ганзориг нь хожим сансар судлалын салбарт оруулсан хувь нэмрээрээ Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнагдсан юм.
Монгол хүн анх сансарт ниссэн энэхүү түүхэн үйл явдлыг МОНЦАМЭ агентлаг бүрэн сурвалжилж, дэлхий дахинд түгээсэн билээ. Тус агентлагийн сурвалжлага, гэрэл зургууд Монголын радио, телевиз, “Үнэн” сонин болон бусад хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжин орос, англи, франц, хятад зэрэг олон хэлээр дэлхий даяар хүрсэн байна.
Москва хот дахь МОНЦАМЭ агентлаг-ийн сурвалжлагч Т.Галдан, тоймч Д.Базарваань, утга зохиолын нарийн бичгийн дарга Ч.Чагдар, гэрэл зурагчин Ц.Нина, С.Батсүх, телетайпч Ж.Бямбажав, орчуулагч Я.Сүхбаатар нар энэхүү нислэгийг газар дээрээс нь сурвалжилж байв. Тэдний бэлтгэсэн мэдээ, сурвалжлага тухайн үеийн түүхэн агшныг дэлхий нийтэд хүргэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Мөн МОНЦАМЭ агентлаг-ийн гэрэл зургийн сурвалжлагчид 1978–1981 оны хооронд “Оддын хотхон”-д тусгай томилолтоор ажиллаж, сансрын нисэгчдийн бэлтгэл сургуулилтын бүхий л үйл явцыг гэрэл зургаар баримтжуулан үлдээсэн нь өнөөдөр үнэт түүхэн өв болон хадгалагдаж байна.
