Монгол хүн сансарт ниссэн түүхэн үйл явдлын 45 жилийн ойд зориулсан “Сансрын юм ярья” хүндэтгэлийн уулзалт, ярилцлага өнөөдөр (2026.03.19) Чингис хаан Үндэсний музейд зохион байгуулагдлаа. Энэхүү арга хэмжээ нь зөвхөн өнгөрсөн түүхийг дурсах бус, Монголын сансар судлалын өнөөгийн хөгжил, ирээдүйн чиг хандлагыг тодорхойлсон утга учиртай уулзалт байв.
Монгол Улс сансар судлалын салбарт хөл тавьсан түүх 1950-иад оны сүүл үеэс эхтэй. Дэлхийн анхны хиймэл дагуул хөөрч, хүн төрөлхтөн сансарт нисэж эхэлсэн тэр цаг мөчөөс эхлэн манай улс энэхүү шинжлэх ухааны салбарт анхаарлаа хандуулж, улмаар 1960-аад онд олон улсын Интеркосмос хөтөлбөрт нэгдэн орсноор идэвхтэй оролцогч орон болж чадсан юм. Энэ хамтын ажиллагаа өргөжин хөгжсөөр эцэстээ түүхэн хамтарсан сансрын нислэгийг хэрэгжүүлэх хэмжээнд хүрсэн билээ.
1981 оны гуравдугаар сарын 22. Энэ өдөр монголчуудын сэтгэлд үүрд хоногшин үлдсэн. БНМАУ, ЗХУ-ын баатар, сансрын нисгэгч Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа энэ өдрийг дурсахдаа “Хүн бүр тухайн өдрийнхөө үйл явдлыг мартаж болох ч энэ өдрийг олон хүн тод санаж, догдлон ярьдаг нь түүхийн үнэ цэнийг илтгэнэ” хэмээн онцолсон юм. Түүний нислэгийн үр дүнд Монгол Улс сансарт хүнээ илгээсэн дэлхийн арав дахь орон болж, шинжлэх ухаан, техник технологийн салбарт шинэ хуудас нээсэн билээ.
Тухайн үеийн энэ түүхэн үйл явдал нь зөвхөн нэг нислэгээр хязгаарлагдаагүй. Сансрын судалгааны багаж төхөөрөмж бүтээх, турших, сансарт байрлуулах зэрэг олон чухал ажлууд хийгдэж, Монголын шинжлэх ухааны салбарт шинэ эрин эхэлсэн юм. Улмаар Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи-ийн дэргэд сансар судлалын чиглэлээр тусгай нэгж байгуулагдаж, судалгааны ажил системтэйгээр өрнөх болсон нь өнөөгийн хөгжилд чухал суурь болжээ.
Сансрын нислэгийн бэлтгэл ямар амаргүй байсныг тухайн багийн гишүүн С.Сайнцог дурсахдаа онцолсон. Тэрбээр Оддын хотхонд очиж, олон төрлийн шинжилгээ өгч байх үед “монгол хүний бие организм жингүйдлийн орчинд хэрхэн дасан зохицох бол” гэсэн сонирхол, эргэлзээ зэрэгцэж байсныг хэлсэн юм.
Тэр сансарт нисэхэд зөвхөн мэдлэг чадвар төдийгүй эр зориг, тэсвэр тэвчээр, сэтгэлийн бэлтгэл хамгийн чухал үүрэгтэй байсныг онцолсон. Тухайн үеийн сансрын хөлгүүд өндөр найдвартай гэж тооцогдож байсан ч тодорхой хэмжээний эрсдэл үргэлж дагалдаж байсан нь нисэгчдээс жинхэнэ баатарлаг шийдвэр шаардаж байжээ.
Харин сансрын орчны онцлогийг Д.Рэгдэл тайлбарлахдаа, хүн төрөлхтөн олон мянган жилийн турш дэлхийн татах хүчний нөхцөлд амьдарч ирсэн бол сансарт гарснаар анх удаа жингүйдлийн орчинд орж, бие махбодь нь огт өөр нөхцөлд дасан зохицох шаардлагатай болдгийг онцолсон.
Жингүйдлийн нөлөөгөөр ясны бүтэц өөрчлөгдөж, кальци алдагдах зэрэг эрсдэл үүсдэг тул сансрын биологи, анагаах ухааны судалгаа нь хүний биеийг хэрхэн хамгаалах, дасан зохицуулах арга замыг эрэлхийлдэг байна. Үүний нэг жишээ нь чацарганатай холбоотой туршилт бөгөөд сансрын нөхцөлд хүний биед үүсэх сөрөг нөлөөг бууруулах боломжийг судалсан ажээ.
Өнөөдөр Монголын сансар судлал зөвхөн өнгөрсөн амжилтаараа бахархах бус, шинэ шатанд гарч байгааг судлаачид онцолж байна. Сүүлийн жилүүдэд хиймэл дагуулын судалгаагаар говь нутгийг шинжлэхэд өмнө нь элсэн цөл мэт харагддаг байсан бүс нутаг үнэн хэрэгтээ баялаг экосистемтэй болох нь тогтоогджээ. Мөн хиймэл дагуулын зургийг налуу өнцгөөр авах шинэ аргачлал боловсруулж, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй баталсан нь судалгааны чухал ахиц болсон байна.
Түүнчлэн Япон Улсаас нэвтрүүлсэн гиперспектрийн камерын технологийг туршин ашиглаж эхэлсэн нь Монгол Улс ирээдүйд өөрийн хиймэл дагуулыг хөөргөж, судалгааны багаж хэрэгслээ бие даан ашиглах боломжийг нээж өгсөн аж. MODIS зэрэг дэлхийн хэмжээний системүүдээс цугларч буй их өгөгдлийг судлаачид боловсруулж, үндэсний хэмжээнд ашиглах зорилго тавин ажиллаж буй юм байна.
Өнөөдөр сансар судлал зөвхөн төрийн бодлогоор хязгаарлагдахгүй, залуучуудын санаачилга, хүсэл тэмүүллээр улам бүр тэлж байгаа аж. “Марс” хөтөлбөр, “Марс-Ви” зэрэг төслүүд хэрэгжиж, хувийн хэвшлийн компаниуд ч энэ салбарт хүч түрэн орж ирж буй нь Монголын сансар судлалын ирээдүй гэрэлтэй байгааг илтгэж буйг оролцогчид онцолж байлаа.
Ийнхүү 45 жилийн өмнө эхэлсэн сансрын мөрөөдөл өнөөдөр тасраагүй, харин ч улам өргөжин тэлж, шинэ үеийн залуусын хүсэл тэмүүллээр үргэлжилсээр байна. Өнгөрсөн бахархал, өнөөгийн хөгжил, ирээдүйн зорилго гурав ийнхүү нэгэн цэгт огтолцож, Монгол Улс сансар судлалын салбарт өөрийн гэсэн зам мөрийг улам тодорхойлсоор байна. 🚀
