Монгол орны баруун өмнөд хязгаарт, Алтайн өвөр говийн уудам элсэн цөлийн дунд дэлхийд цор ганц амьтан оршин байдаг нь мазаалай юм. Хүрэн баавгайн дэд зүйл болох энэ нууцлаг амьтан зөвхөн Монголын нутагт амьдардгаараа онцгой, байгалийн ховор үнэт өвд зүй ёсоор тооцогддог.
Эрт цагт мазаалайг хүмүүс энгийн амьтан бус, домогт оршихуй мэтээр төсөөлдөг байжээ. Ардын аман ярианд түүнийг “хүн хар гөрөөс”, “алмас” хэмээн нэрлэсэн нь бий. Хааяа хойд хоёр хөл дээрээ босон орчноо тандаж, хүний мөртэй төстэй мөр үлдээдэг, элсэн говьд гэнэт үзэгдээд сураггүй алга болдог нь ийм домог яриа үүсэхэд хүргэсэн биз ээ.
Мазаалайн тухай шинжлэх ухааны анхны тэмдэглэл XX зууны эхэн үеэс эхтэй. 1900 онд Оросын байгаль судлаач Монголын говьд “онцгой” баавгай байдгийг дурдсан нь дэлхий дахинд анхаарал татсан эхний баримт болсон юм.
Улмаар 1943 онд Цагаанбогдын уулсаар судалгаа хийж явсан эрдэмтэд мазаалайг нүдээр харж, баримтжуулснаар түүний бодит оршин тогтнол баталгаажжээ. Олон арван жилийн судалгааны үр дүнд өнөөдөр мазаалайн тоо толгой ердөө 50 гаруйд хүрч буй нь энэ амьтан ямар эмзэг байдалд орсныг илтгэнэ.
Говийн хатуу ширүүн нөхцөлд дасан зохицсон мазаалай биеэр жижиг, бордуу шаргал өнгөтэй, хөнгөн туранхай биетэй. Өргөн уудам нутагт ганцаардуу амьдарч, халуун, хүйтэн, усгүй орчинд тэсвэртэй байдлаараа бусад баавгайн зүйлээс эрс ялгарна.
Эрт цагт тархац нутаг нь асар өргөн байсан ч өнөөдөр Алтайн өвөр говийн цөлийн бүсэд хязгаарлагдан, өнгөрсөн зууны дунд үеэс хэд дахин хумигдаад байна. Иймээс түүнийг амьдрах орчинтой нь хамтад нь хамгаалах зорилгоор дархан цаазат газрыг байгуулж, хагас зуун жилийн турш хамгаалж иржээ.
Хэдийгээр махан идэштний ангилалд багтдаг ч мазаалайн хоол тэжээлийн дийлэнхийг ургамал эзэлдэг. Бажууна, хармаг зэрэг говийн ургамал түүнд амин чухал тэжээл болдог бол шавж, жижиг мэрэгч амьтад, заримдаа сэг зэм ч идэш болдог байна. Энэ нь говийн экосистемтэй хэр нягт холбоотой амьтан болохыг харуулна.
Сүүлийн жилүүдэд мазаалайг хамгаалах ажил шинэ шатанд гарч, төрийн бодлогын түвшинд онцгой анхаарах болсон. Үндэсний хэмжээнд зөвлөгөөн зохион байгуулж, уг амьтныг “Үндэсний бахархалт амьтан” хэмээн зарлан, жил бүрийн хоёрдугаар сарын 28-ныг “Мазаалай баавгайн өдөр” болгосон нь олон нийтийн ойлголт, оролцоог нэмэгдүүлэхэд чухал алхам болжээ.
Мазаалайг хамгаална гэдэг нь ганц амьтныг аварч үлдэхийн нэр биш. Энэ бол говийн экосистемийн тэнцвэр, усны нөөц, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн эсрэг хийж буй цогц тэмцэл юм.
Иймээс уст цэгүүдийг сэргээх, нарны эрчим хүчээр ажиллах худаг байгуулах, баян бүрдийг хамгаалах, нэмэлт тэжээлийг сайжруулах, сансрын дохиололтой хүзүүвч, дулаан мэдрэгч камерууд ашиглах зэрэг орчин үеийн арга хэмжээг хэрэгжүүлж байна. Үүнээс гадна хүүхэд, залуус, олон нийтэд чиглэсэн сургалт, сурталчилгаа улам өргөжиж буй нь ирээдүйд итгэл төрүүлнэ.
Говийн элсэн дундах энэ нууцлаг амьтан бол Монголын байгалийн өвийн амьд бэлгэдэл юм. Мазаалайг хамгаалах үйлс амжилттай хэрэгжвэл энэ нь үндэсний бахархалт зүйлээ хайрлан хамгаалж чадсан сонгодог жишээ болж, бусад олон амьтан, ургамлыг авран хамгаалах загвар болох учиртай.
